Zich waakzaam en dienstbaar opstellen voor de burgers, ervoor zorgen dat burgers erop kunnen vertrouwen dat de politie snel ter plaatse is als de veiligheid op het spel staat en dat burgers mogen verwachten dat de politie lijf, vrijheid en bezit van mensen beschermt, zijn duidelijke uitgangspunten voor het functioneren van de politie.

Echter, wie de ontwikkelingen bijvoorbeeld in de gemeenten in ogenschouw neemt, kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de politie een terugtrekkende beweging maakt en daarmee het noodzakelijk vertrouwen van burgers op de tocht kan gaan zetten. Deze ontwikkeling is overigens geenszins nieuw.

De komst van stadswachten, parkeerwachten, parkwachten en wat voor wachten niet meer is achteraf een voorbode geweest van de huidige groei van gemeenteambtenaren met buitengewone opsporingsbevoegdheid (de zogenaamde boa’s). Al eerder gaf de politie dus al te kennen toezichthoudende taken liever aan anderen over te laten. De taken van de huidige boa’s zijn nog ruimer, behalve met toezicht zijn zij ook met handhaven belast. Een verdere verschraling van de rol van de politie in buurten en wijken is in zicht.

Voor de  SMVP is de steeds bredere taakstelling van boa’s aanleiding geweest om de verhouding tussen boa’s en de reguliere politie eens kritisch tegen het licht te houden.[1] Op grond van dit onderzoek stelt de SMVP vast dat er in ons land een bonte verzameling van boa’s actief is. Zij zijn er bij wijze van spreken in allerlei soorten en maten. Ook maakt de stichting zich zorgen over het sterk wisselende opleidingsniveau van boa’s in gemeenten. Dat roept de vraag op of de kwaliteit van optreden in alle gevallen is gewaarborgd. Professionalisering lijkt dringend gewenst.      

Daarnaast signaleert de SMVP een wildgroei aan uniformen. Er zijn gemeenten die ervoor kiezen boa’s op politiemensen te laten lijken. Dit terwijl andere gemeenten juist opteren om de uniformen zo veel mogelijk van die van de politie te onderscheiden. Ook verschilt de uitrusting  (zoals portofoon, handboeien, wapenstok, pepperspray) van gemeente tot gemeente. Voor burgers maakt dit het er volgens de stichting allemaal niet duidelijker op.  

De SMVP zet grote vraagtekens bij de huidige operationele regie van de politie. Boa’s opereren in een grote mate van vrijheid. Aansturing door de politie ontbreekt veelal. Gezamenlijke briefings en debriefings van politie en boa’s komen maar zeer zelden voor. En ook de onderlinge informatie uitwisseling tussen politie en boa’s is doorgaans uiterst gebrekkig.

Volgens de SMVP klemt dit des te meer, omdat in het begin van dit jaar minister Opstelten van Veiligheid en Justitie heeft aangekondigd dat boa’s winkeldieven mogen aanhouden. Het gaat om een pilot in de gemeente Zaltbommel. Indien deze pilot succesvol verloopt, kunnen andere gemeenten volgen. In het kader van de pilot mogen de Zaltbommelse boa’s winkeldieven aanhouden, camerabeelden bekijken als bewijsmateriaal, getuigen horen, aangiften opnemen en proces-verbaal opmaken. Volgens het ministerie van Veiligheid en Justitie ontbreekt het de reguliere politie aan tijd om zich met winkeldiefstal bezig te houden.

Met de introductie van de pilot in Zaltbommel lijkt de minister te kiezen voor boa’s met een brede (‘integrale’) taakstelling. Dat is anders dan hoe de boa’s oorspronkelijk waren bedoeld. De eerste boa’s waren specialistische handhavers op afgepaalde domeinen (openbare ruimte, openbaar vervoer, parken, bossen, et cetera). Zij worden echter steeds breder ingezet: een stap in de richting van een nieuw soort gemeentepolitie. Deze ontwikkeling roept meteen de vraag op met welke ‘eigenlijke taken’ de Nationale Politie dan zal worden belast. Ook op de autosnelwegen is een verschuiving van politiewerk naar Rijkswaterstaat duidelijk merkbaar. De vraag is of dit ons met de komst van de Nationale Politie voor ogen heeft gestaan.

Bij deze ontwikkeling dient men zich eveneens te realiseren dat de financiering van deze boa’s uit de opbrengsten van bekeuringen zou kunnen gaan geschieden. Dit laatste is volledig in strijd met de filosofie dat handhaving een sluitstuk van het beleid dient te zijn.

Naar het oordeel van de SMVP zal de minister van Veiligheid en Justitie de samenleving een helder beeld moeten verschaffen over wat zij in de toekomst van de Nationale Politie mag verwachten. Daarnaast kan de minister er volgens de SMVP niet omheen een einde te maken aan het versnipperde beeld van gemeentelijke boa’s. De logica ontbreekt immers om enerzijds een Nationale Politie in het leven te roepen, terwijl anderzijds in gemeenten – in een ieders woon- en leefomgeving – een bonte verzameling handhavers aan het ontstaan is. Daarbij kan de minister ervoor kiezen boa’s in hun oorspronkelijke rol als specialisten in te zetten, waarbij verdere professionalisering en regulering nodig zullen zijn. Dat vereist ook de regeling van de operationele regie door de Nationale Politie. Wanneer de minister kiest voor een brede inzet van boa’s, dan laten zich twee opties denken: een nieuwe gemeentepolitie of integratie binnen de Nationale Politie. De voorkeur van de SMVP gaat in dat geval uit naar deze laatste optie.

(1)  De SMVP heeft daartoe aan dr. Ronald van Steden van de afdeling Bestuurskunde van de Vrije Universiteit Amsterdam gevraagd onderzoek te doen naar de situatie in een zestal Nederlandse steden. Dit onderzoek heeft de SMVP thans gepubliceerd onde de titel ‘Veelvormig en versnipperd. Gemeentelijke toezichthouders en handhavers in het publiek domein’ (2012).

Download hier het document.

Het Huis wordt ondergebracht bij de Nationale Ombudsman. In de wet is opgenomen dat er onderzoek wordt gedaan naar de misstand, die zich niet alleen bij de overheid, maar ook in het bedrijfsleven kan voordoen. Bijzonder is dat Pieter van Vollenhoven als voormalig voorzitter van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid heeft meegedacht over de wet. (bron: Jan Hoedeman, De Volkskrant, 14 mei 2012)

‘Voor gek verklaard’
Het Huis is volgens Van Raak nodig omdat ‘nu nog te veel mensen thuis zitten die kennis hebben van maatschappelijke misstanden, maar het domweg niet durven te melden’. Hij beschrijft het lot dat een aantal klokkenluiders trof: ‘Je wordt ontslagen, raakt je huis kwijt en wordt gek verklaard.’ Volgens Van Raak staat minister Liesbeth Spies van Binnenlandse Zaken een stuk positiever tegenover deze wet dan haar voorganger Piet Hein Donner.

Van Raak vindt dat de huidige regelingen voor klokkenluiders niet volstaan. ‘Vertrouwenspersonen die het verhaal van een klokkenluider te horen krijgen en doorbijten, worden onderwerp van discussie. Van problemen van klokkenluiders worden arbeidsconflicten gemaakt. Dat zijn het niet. Het zijn misstanden: ondeugdelijke mijnen op defensie, zoals Fred Spijkers heeft gemeld, fraude in de bouwwereld zoals Ad Bos heeft aanzwengeld, een onveilige situatie bij een kerncentrale die Paul Schaap aan de kaak heeft gesteld.’

Burgerplicht
Het is je burgerplicht om dit soort zaken in een democratie te melden, zegt Van Raak. ‘Mensen die dat doen, moeten worden beschermd, maar dat gebeurt niet. Je eindigt in een caravan of je krijgt in het beste geval een zak zwijggeld mee, waardoor er niets wordt opgelost. Dat hoort niet in een democratie.’

Als iemand bij het Huis voor Klokkenluiders aanbelt, wordt zijn verhaal gewogen. Na zes weken wordt bepaald of het tot een onderzoek komt naar de misstand. De klokkenluider heeft ontslagbescherming. Mogelijk wordt hij aan een nieuwe baan geholpen. Van Raak: ‘We moeten af van die doofpotcultuur. Een klokkenluider is geen querulant, maar iemand die handelt in het belang van de gemeenschap.’

Poldersamenleving
De oorzaak van de doofpotcultuur moet volgens Van Raak worden gezocht in onze poldersamenleving. ‘We maken afspraken, maar als het dan misloopt, zijn we allemaal een beetje de schuld. Dat mechanisme leidt ertoe dat veel mensen er belang bij hebben dingen stil te houden. Maar met deze wet willen we geen schuldigen aanwijzen, maar problemen oplossen.’

“Ik heb twee zorgen op het gebied van veiligheid”, zo betoogde Prof. Van Vollenhoven. “Ten eerste het feit dat economie en veiligheid elkaar niet goed liggen. Vaak worden besluiten genomen op basis van economische motieven, wat niet altijd goed uitpakt voor de veiligheid”.

De tweede zorg ging over de verantwoordelijkheid voor veiligheid. “Vroeger was de overheid verantwoordelijk voor de veiligheid. Echter, dat is in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw veranderd. Veiligheid is nog wel steeds een kerntaak van de overheid, maar burgers, organisaties en ondernemingen zijn medeverantwoordelijk geworden. Echter, er heeft nooit een maatschappelijk debat plaatsgevonden over wat precies onder die medeverantwoordelijkheid moet worden verstaan.” Als voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid heeft prof. Van Vollenhoven veelvuldig ervaren dat het bij ongevallen draait om de vraag wie verantwoordelijk was voor de veilgheid.

Na de pauze vond er een gedachtewisseling plaats met het publiek. Er werd verder gediscussieerd over onder andere de vraag wat nu precies moet worden verstaan onder de ‘waarheid’ en over de vraag hoe we als samenleving het belang van de veiligheid hoger in het vaandel kunnen krijgen.

De opbrengst van deze middag gaat naar een goed doel, namelijk microkredieten.

Nu kan men voor deze ontwikkeling begrip opbrengen – de aandacht van de politie voor noden van burgers staat de laatste jaren stevig onder druk –  maar dat mag niet betekenen dat het onderwerp dierenleed bij de politie tussen de wal en het schip gaat vallen. Iedereen kent de beelden van verwaarloosde paarden, mishandelde pony’s, honden die met het oog op de vakantie van hun baasjes aan hun lot worden overgelaten, pasgeboren poesjes die in een zak vol stenen in een rivier worden geworpen, en ga zo maar verder. Het kenmerk van dierenleed is dat het om slachtoffers gaat die zich niet kunnen verweren, die machteloos staan ten opzichte van hun verzorgers. Het is goed dat we ons dit realiseren en het is dus niet verstandig om over het opheffen van de dierenpolitie alleen maar achteloos de schouders op te halen. Wellicht was het instellen van een gespecialiseerd op dieren gericht onderdeel van de politie geen verstandig idee. Maar dat mag ons er niet van weerhouden na te denken hoe de politie aandacht kan blijven schenken aan het voorkomen en opsporen van allerlei vormen van dierenleed. Dat kan op velerlei manieren. Het kan door het weer expliciet opnemen van dierenleed in het takenpakket van de wijkteams, of in de termen van de Nationale Politie robuuste basisteams. Maar mocht de politie hiervoor geen capaciteit willen of kunnen vrijmaken, zijn er ook andere oplossingen voor beschikbaar. Gemeenten en provincies kunnen buitengewone opsporingsambtenaren (de zogenaamde boa’s) aanstellen, die onder regie van de politie zich om dierenleed gaan bekommeren. Denk aan de huidige jachtopzieners. Maar de politie zelf kan vrijwilligers gaan werven die zich op dit specialisme gaan richten. Er zijn genoeg burgers beschikbaar die zich het lief en leed van dieren aantrekken. Met het werven van deze vrijwilligers kan de politie een signaal afgeven dat ook dierenleed haar niet onberoerd laat.

De Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie (SMVP) kan zich niet verenigen met de gedachte dat de dierenpolitie nu zo maar wordt opgeheven als daarvoor in de plaats niet op een andere manier aandacht wordt gegeven aan het onderwerp dierenleed.

Daarnaast maakt het Nationaal Fonds voor Vrijheid en Veteranenzorg (vfonds) het financieel mogelijk dat  er een aantal initiatieven vanuit de maatschappij wordt gestart om de waardering voor het werk van de politie en anderen die zich inzetten voor veiligheid en maatschappij te vergroten. De SMVP is een van de organisaties die door het vfonds in staat worden gesteld om op dit terrein een aantal activiteiten te ontplooien.

Vandaag, dinsdag 17 april 2012 werd hiervoor een intentieverklaring ondertekend door de voorzitter van het vfonds, mr. R.S. Croll, de voorzitter van de SMVP, prof. mr. Pieter van Vollenhoven, en de minister van Veiligheid en Justitie, mr. I.W. Opstelten. Dit geschiedde in het bijzijn van onder anderen vertegenwoordigers van de politie organisatie (dhr. G.L. Bouman, Kwartiermaker Nationale Politie, en dhr. L. Kuijs, voorzitter van de Raad van Hoofdcommissarissen) en van de politiebonden.

Zie hier de ondertekende Intentieverklaring of lees de tekst bij ‘lees verder’.

INTENTIEVERKLARING

Geweld en agressie tegen politieambtenaren nemen toe, het gezag van politiemensen wordt doorlopend bevochten en de frustratie binnen het vak over bureaucratie en de administratieve lastendruk is groot. Dit eist zijn tol: de druk op politiemensen is groot, het aantal psychosociale klachten neemt toe, de inzetbaarheid neemt af. Dit vraagt om bijzondere aandacht voor de veerkracht van politiemensen en een organisatie die dit ondersteunt.

De minister van Veiligheid en Justitie investeert vanuit zijn verantwoordelijkheid als werkgever in de versterking van de professionele weerbaarheid van de politie met het Programma Versterking Professionele Weerbaarheid Politie.

Daarnaast zal het Nationaal Fonds voor Vrijheid en Veteranenzorg (vfonds) de komende drie jaren ruim negen miljoen euro investeren in de erkenning en waardering voor politie en anderen die zich inzetten voor maatschappij en veiligheid, en in lotgenotencontacten voor in en door de dienst gewond geraakte (ex)politiemedewerkers. Het vfonds richt zich daarbij zowel op concrete waardering en zorg als op kennis en onderzoek.

Het vfonds zal daartoe verschillende organisaties in de gelegenheid stellen om een aantal activiteiten te kunnen ontplooien. Eén van die organisaties is de Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie, die als onafhankelijke stichting voor in ieder geval een proefperiode van één jaar activiteiten zal ontplooien op het gebied van:

• maatschappelijke erkenning en waardering van de Nederlandse politie en anderen die zich inzetten voor maatschappij en veiligheid;
• verkenning naar mogelijke opbouw van een kennis- en expertisecentrum, gericht op maatschappelijke erkenning en vrede, veiligheid en democratie;
• nieuwe bijdragen aan het onderzoeksprogramma gericht op vrede, veiligheid en democratie.

Den Haag, 17 april 2012

Als hoogleraar Risicomanagement en voorzitter  van de Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie (SMVP) houdt Van Vollenhoven zich volop bezig met thema’s als veiligheid, onafhankelijk onderzoek en het boven tafel halen van de ‘waarheid’. Dat laatste vindt Van Vollenhoven zelfs iets waar de burgers in een democratische samenleving recht op hebben. Hoe kan je meebeslissen over belangrijke zaken als je niet precies weet wat zich bij gebeurtenissen zoals rampen en (bijna)ongevallen heeft afgespeeld?

Zie hier de relatie met de onderzoeksjournalistiek, die immers ook probeert de waarheid te achterhalen. Van Vollenhoven wil de maatschappij meer spiegels voorhouden. Hij ziet dat zelfs als noodzakelijk voor het behoud van onze democratische samenleving. Om deze reden wil hij zich buigen over mogelijkheden om de onderzoeksjournalistiek te steunen.

Het (vrijblijvend) praten, denken en schrijven over ‘leiderschap’ is het nieuwe gezelschapsspel. De lezingen, workshops, achtergrondnotities en ‘visiedocumenten’ zijn niet meer aan te slepen. Nieuw leiderschap bonkt op de deur om binnengelaten te worden. Om ons te leiden! In de plannen voor de Nationale Politie wordt gepleit voor operationeel leidinggeven. In de Werkgeversvisie wordt er aandacht aan besteed. Operationeel leidinggeven is hot. De wetenschapsfilosoof Karl Popper waarschuwt voor euforie: ‘Iedere keer als een theorie verschijnt en als de waarheid wordt gezien, wees er dan van overtuigd dat u de theorie, noch het probleem dat deze zegt op te lossen, ook maar bij benadering begrijpt’.

Eén probleem is de waterscheiding tussen het strategische en tactische niveau en het vakmanschap in de uitvoering. De huidige generatie politieleiders dient zich in het nieuwe politiebestel te ontdoen van wollig, warrig taalgebruik en zich te verhouden tot de uitvoering. Dit laatste is structureel verwaarloosd door leidinggevenden die verstrikt zijn geraakt in abstractheden, zinloze bureaucratische labyrinten en door wantrouwen ingegeven verantwoordingsrituelen. Het politievak is verwaarloosd en er wordt ‘slechts’ leiding aan gegeven door de ‘laagst’ verantwoordelijke politieleiders.

Dat is de conclusie van Leading from the frontline.[1] De sergeant is ondergewaardeerd en dit wordt gehekeld. Hij is de belangrijkste schakel tussen bredere organisatiedoelstellingen en de kritische incidenten waaruit het politiewerk bestaat. Hij is de schakel tussen abstracte doelstellingen, onderliggende normen en waarden van de politie en de uitvoering. Maar er is weinig aandacht voor de sleutelrol van deze operationele leidinggevende. Dit cruciale aspect van het politievak (craft of policing) is ondergesneeuwd. Strategische/tactische leidinggevenden hebben te weinig oog voor de moeilijke positie van de operationeel leidinggevende die geen of weinig complimenten krijgt en onzichtbaar zijn werk doet. De status van deze operationeel leidinggevende ‘is geërodeerd’, aldus het rapport. Dit wordt geproblematiseerd omdat dit gebrek aan aandacht en waardering niet in verhouding staat tot de verantwoordelijkheden die deze laag van de politieorganisatie draagt. Zij moeten de abstracte politiepoëzie (goed lopende zinnen zonder tastbare inhoud) uit de beleidsplannen omzetten in concrete handelingen richting uitvoerende politiemensen, maar worden daarbij grotendeels aan zichzelf overgelaten. Zij dienen rolvast te zijn, zij zijn de bewakers van het vakmanschap in al die honderden kleine (routinematige) handelingen van uitvoerders. Zij moeten coachen, corrigeren en mensen aanspreken. Bovenal moeten zij het voorbeeld stellen voor de ploegen waaraan zij leiding geven. Ga er maar aan staan, zegt het Britse rapport. En of dat alles nog niet genoeg is, wordt gewezen op de jonge leeftijd en het relatieve gebrek aan toegepaste opleidingen die sergeants hebben genoten. Bovendien blijkt dat strategisch leidinggevenden onbegrijpelijke keuzes maken in de roosters door te veel functionarissen in te zetten op relatief rustige dagen en uren (voor preventieactiviteiten). En te weinig capaciteit reserveren voor klassieke piekmomenten (onder andere nightlife) waardoor te weinig rugdekking is om kritische incidenten vakkundig aan te pakken.

Wordt de frontlinie hier ook aan haar lot overgelaten? De studie Veilig Politiewerk (2012) doet veronderstellen dat er overeenkomsten zijn tussen de Britse en Nederlandse situatie. Hierin wordt gewezen op gebrek aan support van leidinggevenden, op gebrek aan training, op gebrek aan back up en op het gevoel er alleen voor te staan. In 2009 bleek uit een enquête onder 8500 politieagenten dat maar weinig agenten vertrouwen hebben in de eigen korpsleiding en tweederde vindt dat de korpsleiding niet weet wat er op de werkvloer speelt. Agenten vinden dat de politie op een verkeerde manier wordt ingezet om criminaliteit te bestrijden. Het leidt ertoe dat 60% van de agenten minder plezier in het werk heeft gekregen.

De arbeidsomstandigheden waaronder politiemensen moeten werken wordt al jaren bekritiseerd door de Inspectie SZW (voorheen Arbeidsinspectie). Korpsen gaan herhaaldelijk in de fout als het gaat om bescherming van agenten tegen agressie en geweld, er worden te lange diensten (langer dan twaalf uur) gedraaid en daar staat onvoldoende rust tegenover. Volgens de ACP ‘brengt de politie als werkgever de veiligheid en gezondheid van politiemensen in gevaar’. De vakbonden beraden zich over de mogelijkheid om de werkgever aansprakelijk te stellen. Hoe serieus nemen leidinggevenden in Groot-Brittannië en Nederland de frontlinie?

Er is terecht aandacht voor een herwaardering van (operationeel) leiderschap in relatie tot vakmanschap. Het benoemen van de noodzaak tot ‘afdalen’ in politieprocessen van leidinggevenden op verschillende niveaus is een belangrijke eerste stap. Hetzelfde geldt voor de verschillende ‘visies’ die verschijnen. Ook interessant in dit verband is de door de kwartiermakers verwoorde wens om de bestaande (leiderschaps)cultuur bij te stellen. In de Maasstad – op Zuid, waar ik ben getogen – wordt om de veertien dagen massaal gezongen over woorden. Woorden die het goed doen in MT-vergaderingen en in eloquent geschreven beleidsnotities over leiderschap veranderen de praktijk echter niet.
Dat vereist leiderschap waar iedereen zo naar op zoek is…

Twitter Bob Hoogenboom

Met de komst van de Nationale Politie in het verschiet is het volgens de Stichting Maatschappij, Veiligheid en Politie (SMVP) van belang om de verhouding tussen boa’s en reguliere politie eens kritisch tegen het licht te houden. Wie immers het huidige gemeentelijke boa landschap overziet, ontkomt niet aan de gedachte dat we hier te maken hebben met een bonte en versnipperde verzameling van functionarissen. Een ander punt van zorg is het wisselende opleidingsniveau van boa’s in gemeenten. Dat roept de vraag op of de kwaliteit in alle gevallen voldoende is gewaarborgd.

Daarnaast is er in de huidige situatie sprake van een wildgroei aan uniformen. Er zijn gemeenten die ervoor kiezen boa’s op politiemensen te laten lijken. Dit terwijl andere gemeenten juist opteren om de uniformen zo veel mogelijk van die van de politie te laten onderscheiden. Ook verschilt de uitrusting  (zoals portofoon, handboeien, wapenstok, pepperspray) van gemeente tot gemeente. Voor burgers maakt dit er allemaal niet duidelijker op.

Ook geeft de huidige operationele regie van de politie te denken. Boa’s opereren in een grote mate van vrijheid. Aansturing door de politie ontbreekt veelal. Gezamenlijke briefings en debriefings van politie en boa’s komen maar zeer zelden voor. En ook de onderlinge informatie uitwisseling tussen politie en boa’s is doorgaans uiterst gebrekkig.

Met de introductie van de pilot in Zaltbommel lijkt de minister te kiezen voor boa’s met een brede (‘integrale’) taakstelling. Dat is anders, dan hoe de boa’s oorspronkelijk waren bedoeld. De eerste boa’s waren specialistische handhavers op afgepaalde domeinen (openbare ruimte, openbaar vervoer, parken, bossen, et cetera). Breed inzetbare boa’s zijn een stap in de richting van de ‘nieuwe gemeentepolitie’. In dat licht bezien kan de minister er niet om heen een einde te maken aan het bonte en versnipperde beeld van gemeentelijke boa’s, de verdere professionalisering van boa’s voortvarend aan te pakken en serieus werk te maken van de operationele regie van boa’s door de (nationale) politie. De SMVP acht het ongewenst dat er enerzijds een gelijkvormig nationaal politieapparaat aan het ontstaan is, terwijl anderzijds een ratjetoe aan boa regelingen blijft bestaan. Voor het met gezag uitoefenen van politiefuncties is het zaak burgers niet (verder) in verwarring te brengen.

De onderscheiding, het Commandeurskruis van de orde van Verdienste van de Republiek Polen, is de hoogste onderscheiding die Polen aan een buitenlander kan verlenen, afgezien van een onderscheiding die het land alleen aan staatshoofden verleent.