Column Bob Hoogenboom
Moreel kompas*
Bob Hoogenboom
Politiemensen moeten dagelijks beslissingen nemen in kleine en grote gebeurtenissen die op zijn zachts gezegd gevoelig liggen. Burgers worden door de politie aangesproken, weggestuurd, bekeurd, geholpen, of opgevangen na een ongeluk. Dit alles dient professioneel, integer en met gevoel te worden gedaan. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij de individuele politieman. Iedere keer als de politie handelt, bevindt zich aan de andere kant een burger die plichten, maar ook rechten heeft. De wijze waarop de politie optreedt bepaalt in belangrijke mate hoe burgers denken over de politie als geheel. Frans Denkers, de te vroeg overleden Amsterdamse politiewetenschapper, spreekt over ‘het morele kompas’ van de politie dat belangrijk is bij al die kleine beslissingen. De richting van dat kompas wordt bepaald door wet- en regelgeving, beleidsprogramma’s en ambtelijke richtlijnen, maar uiteindelijk toch ook door normen en waarden en de houding en het gedrag van een agent in een concrete situatie. In een multiculturele samenleving als Nederland waarin (on)bewust breuklijnen zijn - of worden - getrokken tussen autochtoon en allochtoon, gewenste en ongewenste Nederlanders, zwart en wit, rijk en arm, christen en moslim, man en vrouw, jong en oud en binnen en tussen nationaliteiten, wordt politiewerk er niet makkelijker op. De politie neemt dagelijks beslissingen in kleine en grote gebeurtenissen die zijn verbonden met open zenuwen in onze overgevoelige samenleving. Hierin maken groeiindustrieën als homohaat, anti-islam/moslim retoriek, antisemitisme en meer algemene vrees voor de ander, steeds meer ‘winst’.
Omdat de politie optreedt in een ADHD-veiligheidscultuur - waarin gevoelens feiten worden en gezond verstand en relativering als zwaktebod gelden - vragen wij veel van politiemensen. Frans Denkers’ morele kompas wordt uitgedaagd door een aantal ontwikkelingen. Ik bespreek een aantal daarvan.
Racisme
Racisme is overal om ons heen en de politie bevindt zich middenin een samenleving waarin racisme zich structureel, verbaal en soms fysiek openbaart. Racisme vinden we thuis, op school, tijdens het werk en op straat. De politie dient uitgesproken te zijn zowel in woord als daad wanneer racisme zich voordoet. Ook binnen de eigen gelederen.
Antisemitisme
In verschillende landen neemt het geweld tegen Joodse bezittingen of gedenktekens toe. Dit is geen onbezonnen vandalisme, maar vertegenwoordigt in veel gevallen een aanval op de Joodse identiteit. De politie doet er goed aan om in gesprek te zijn met de Joodse gemeenschap om preventief of repressief te kunnen optreden.
Islamofobie
De westerse wereld is onzeker, angstig en onwetend over moslims en de Islam. De aanslagen hebben de stereotiepen over de ander versterkt, maar de politie doet er goed aan de moslimgemeenschap te leren kennen en de cultuur enigszins te begrijpen.
Migranten
In de multiculturele samenleving verandert de samenstelling van de beroepsbevolking. Er is vrij verkeer van goederen, diensten en mensen binnen de EU. Hiertegen bestaat soms weerstand: onze binnensteden veranderen van samenstelling en onze manier van leven zou ondermijnd worden. Bovendien nemen ‘zij’ ‘onze’ banen over! Bedenk dat de migranten van vandaag de burgers van morgen zijn. Hoe kunnen we - inclusief de politie - dit principe houden en in de praktijk brengen?
Asielzoekers
Het recht op asiel is universeel. In de internationale rechtsorde hebben wij afgesproken dat burgers die op de vlucht zijn vanwege vervolging in hun eigen land recht op asiel hebben. Dit internationale systeem wordt van tijd tot tijd misbruikt, door individuen en soms grote groepen, maar dat neemt niet weg dat het principe op zich goed is. Verplaats je eens in de positie van iemand die voor zijn leven vlucht.
Homofobie en geslachtsoperatie-onwetendheid
De gemeenschap van homo’s en mensen die geboren worden in een verkeerd geslacht wordt in veel sociale kringen gemarginaliseerd. Daarbovenop komt discriminatie en soms fysiek geweld. Deze gemeenschap bestaat uit burgers die leven in een democratie en rechten hebben. Neem de tijd om deze gemeenschap te begrijpen en schort vooroordelen op.
Open zenuwen en het morele kompas
De politie heeft betrekkelijk weinig tot geen invloed op oorzaken van sociale spanningen noch van economische ontwikkelingen. Evenmin heeft de politie invloed op de wijze waarop ouders, scholen en welzijnsinstellingen functioneren, noch heeft de politie invloed op psychologische stoornissen van burgers die doorwerken in onaangepast gedrag. Laat staan dat de politie invloed heeft op de toonzetting van het politiek debat waarin ‘de boel bij elkaar houden’ concurreert met politieke uitspraken die bovenstaande breuklijnen eerder groter maken. De politie wordt ‘slechts’ geconfronteerd met de gevolgen en moet keer op keer beslissingen nemen in individuele zaken. En, in de huidige ADHD-veiligheidscultuur krijgt de politie meer bevoegdheden om op de breuklijnen op te treden (preventief fouilleren; identiteitscontroles; uitzettingen). De druk op het morele kompas neemt daardoor toe. De wet- en regelgeving en het beleid of de richtlijnen zijn veelal kristalhelder: maar wie fouilleer je wel en wie niet? Is een moslim met een rugzak in gebed op een toilet in de trein een gelovige of een terrorist? Hoe behandel je een uitgeprocedeerde asielzoeker? Hoe ondervraag je een politieke vluchteling? Welke keuzes maak je als je een Roma-zigeuner aanhoudt, of een verhoorkamer instapt van een genocide verdachte Servische kolonel? De morele keuzes die individuele politiemensen maken in concrete situaties hadden de interesse van Frans Denkers.
‘Wij-zij’ denken en het morele kompas
Het morele kompas verliest zijn waarde als categorieën burgers niet meer in termen van ‘wij’ of van ‘ons’ worden gezien, maar als ‘zij’ en ‘anders’. Als politiehandelingen niet langer worden beoordeeld op hun consequenties voor de burger of de groep van anderen waartoe deze behoort. Onnadenkendheid of gewoonweg desinteresse is fnuikend voor het morele kompas. De politie weet dit als geen andere uitvoeringsorganisatie in het openbaar bestuur omdat de politie honderden keren op een dag in alle mogelijke situaties verkeert met burgers van allerhande pluimage. Beleidsprogramma’s binnen de politie rondom diversiteit en multicultureel vakmanschap werken ongetwijfeld door in het morele kompas van individuele dienders. Veel van de winst hiervan op straat gaat echter verloren als politici eendimensionaal tamboereren over groepen burgers in onze samenleving als zijnde on-burgers. Je hoeft geen psychologie te hebben gestudeerd om een begin van een idee te hebben hoe ‘de ander’ dit ervaart. Op de dag dat dit alles ons koud laat kan het morele kompas bij het grof vuil worden gezet.* Inspiratie vond ik in Smith, Stephen D. (2008). The Holocaust. A Guide for Police Personnel. Phase Print, Underwood. Nottinghamshire.